حج و همگرایی در جهان اسلام: موانع و فرصت‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری تاریخ معاصر جهان اسلام، مجتمع آموزش عالی تاریخ، سیره و تمدن اسلامی و همکار پژوهشی پژوهشگاه بین المللی المصطفی (ص)،

2 کارشناسی ارشد تاریخ تمدن اسلامی مجتمع آموزش عالی تاریخ و سیره و ادیان (جامعة المصطفی العالمیه)

چکیده

حج، به‌عنوان یکی از کهن‌ترین نهادهای دینی و اجتماعی اسلام، سالانه میلیون‌ها مسلمان را در مکه گردهم می‌آورد و افزون بر کارکرد عبادی، ظرفیت مهمی برای تقویت همگرایی در جهان اسلام دارد. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با اتکا به نظریه کارکردگرایی در همگرایی، به‌ویژه آرای دیوید میترانی، فرصت‌ها و موانع حج را در این فرایند بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد حج از منظر فرهنگی، هویتی، اجتماعی، سیاسی، تمدنی، اقتصادی و رسانه‌ای، بستری مؤثر برای تقویت وحدت اسلامی فراهم می‌آورد؛ از جمله از طریق تحکیم هویت مشترک، بازتولید احساس تعلق به امت واحده، گسترش شبکه‌های ارتباطی میان مسلمانان، تقویت دیپلماسی عمومی، احیای میراث تمدنی مشترک، حمایت از اقتصاد حلال و ارائه تصویری همگرایانه از اسلام در عرصه رسانه. در مقابل، اختلافات مذهبی و فقهی، انحرافات دینی، قوم‌گرایی، نژادپرستی، تنش‌های سیاسی میان دولت‌های اسلامی، امنیتی‌سازی حج و عملکرد رسانه‌های تفرقه‌افکن، از مهم‌ترین موانع این ظرفیت به شمار می‌روند. در مجموع، حج در صورت مدیریت هوشمندانه و مبتنی بر منافع مشترک، می‌تواند به راهبردی کلان برای تحقق همگرایی اسلامی تبدیل شود.

کلیدواژه‌ها

مراجع

  1. ابن‌خلدون، عبدالرحمن، مقدمه ابن‌خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران، علمی و فرهنگی، 1380.
  1. احمدی، محمدرضا، حج در آیینه روانشناسی، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، قم 1390.
  2. آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: علی عبدالباری، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
  3. برکت رضایی، روزبه، «وجود ۹۱۵۰ حدیث در خصوص حج»، سایت خبری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
  4. بهشتی، محمد، حج در قرآن، تهران، بنیاد نشر آثار و اندیشه‌های شهید آیت الله دکتر بهشتی، 1390.
  5. توفیقی، حسین، آشنایی با ادیان بزرگ، تهران، سمت، ۱۳۸۶ش.
  6. حافظ نیا، محمدرضا، اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک، مشهد، انتشارات پاپلی، 1385.
  7. حسینی همدانی، سید محمد حسین، انوار درخشان، تهران، لطفی، ۱۴۰۴ق.
  8. حیدری، صدرالدین، جامعه‌شناسی حج، جامعه شناسان، تهران، 1394.
  9. خامنه‌ای، سید محمد، حج از نگاه حقوق بین‌الملل، انتشارات تولید کتاب، تهران 1393.
  10. خمینی، سید روح‌الله، پیام‌های حج (مجموعه مقالات و بیانات)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، ۱۳۷۸.
  11. دوئرتی، جیمز و رابرت فالتزگراف، نظریه‌های متعارض در روابط بین‌الملل، ترجمه وحید بزرگی و علیرضا طیب، نشر قومس، تهران، 1384.
  12. سیف زاده، سیدحسین، نظریه های مختلف در روابط بین الملل، تهران، نشر سفیر، 1368.
  13. طریحی، فخر الدین، مجمع البحرین، تحقیق: سید احمد حسینی‏، تهران، کتابفروشی مرتضوی، چاپ سوم، ۱۳۷۵ش.
  14. طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران،‌اسلام، ۱۳۷۸ش.
  15. عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، محقق و مصحح: هاشم، رسولی محلاتی، تهران، المطبعة العلمیة، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
  16. عیوضی، محمدرحیم و یدالله نصرالهی، همگرایی جهان اسلام و آینده تمدن اسلامی، فصلنامه مطالعات جهان اسلام، سال اول، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۱.
  17. فخررازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
  18. فوکویاما، فرانسیس، پایان نظم (بررسی سرمایه اجتماعی و حفظ آن)، ترجمه غلام‌عباس توسلی، حکایت قلم نوین، 1385.
  19. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: علی اکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  20. محمدی، محسن، کریمیان، نورالله، و حسن رضایی، ظرفیت‌های درونی اسلام در تقویت همبستگی با تمرکز بر نقش حج در وحدت جهان اسلام، فصلنامه اسلام و مطالعات اجتماعی، سال سوم، شماره دوم، پاییز ۱۳۹۴.
  21. مشیر زاده، حمیرا، تحول در نظریه‌های روابط بین‌الملل، سمت، تهران، 1389.
  22. مطهری، مرتضی، آشنایی با مناسک حج، تهران، انتشارات صدرا، 1375.
  23. مهریزی، م (صدر طباطبائی)، فرهنگنامه‌ حج و عمره و اماکن مربوطه، قم، در راه حق، ۱۳۶۷ش.
  24. مؤمنی، مصطفی، جهان اسلام، کتاب مرجع، تهران، 1389.
  25. میرابوالقاسمی، رقیه، مریم حسینی آهق، نرگس پوازی ایزدی، محمد صادقیات هرات، حسین واثقی، محمد هادی معرفت، علیرضا سعید فریده سعیدی و مرتضی کریمی نیا، درباره حج، نشر کتاب مرجع، تهران، 1389.
  26. نادری، مهدی و محمد آذرشب، حج و هویت جمعی امت اسلامی، پژوهشنامه حج و زیارت، سال نهم، شماره بیست و چهارم، بهار و تابستان ۱۴۰۳.
مطالعات تاریخی امت اسلامی
دوره 8، شماره 16 - شماره پیاپی 16
سال هشتم، ‌شماره شانزدهم، پاییز و زمستان 1404
مهر 1404
صفحه 101-122

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار