پیشینه تاریخی حضور شیعیان در افغانستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

کارشناسی ارشد، رشته تاریخ تمدن اسلامی، مجتمع آموزش عالی تاریخ، سیره و تمدن اسلامی، جامعه المصطفی العالمیه،

چکیده

شیعیان افغانستان یکی از طیف‌های مهم دنیای اسلام است که گرایش به اهل‌بیت (علیهم السلام) را آزادانه برگزیده و در دوره‌های مختلف تاریخی آن را حفظ کرده‌اند. براساس منابع، تشیع در دوران امام علی (ع) وارد خطه خراسان شد و حاکمیت خواهرزاده آن حضرت در خراسان و نیز سیاست عادلانه و رفتار متفاوت آن حضرت نسبت به عرب‌های قبلی، باعث گرایش خراسانیان به آن حضرت گردید. نکته مهم اینکه این گرایش مقطعی نبوده و به‌صورت گسترده در خراسان و در تمام ادوار تاریخی ادامه داشته است، چنانکه پس از دوران حضرت علی (ع) در پروژه سب و لعن آن حضرت، واکنش منفی داشتند و زیر این بار نرفتند. با همکاری ابومسلم در طرد بنی‌امیه در تغییرات سیاسی جهان اسلام نیز سهم گرفتند. این مقاله با تکیه بر منابع مکتوب به‌صورت توصیفی - تحلیلی تدوین شده است. یافته‌ها حاکی از این است که شیعیان افغانستان بخش مهمی از شیعیان خراسان تاریخی هستند که با وجود جدا شدن راه عباسیان - که با کمک آنان به قدرت رسیده بودند - همچنان به باورهای متکی به اهل‌بیت پایبند ماندند و فشارهای مختلف و مخصوصاً کشتار بیش از نیمی از جمعیت آنان در عصر عبدالرحمن باعث نشد در این مسیر خستگی نشان دهند.

کلیدواژه‌ها


  1. ابرو، عبدالله بن لطف‌الله، تاریخ سلاطین کرت، تصحیح: محدث، میرهاشم، چاپ اول، میراث مکتوب، تهران، ایران، 1389ش.
  2. ابن اثیر، عزالدین ابوالحسن علی، الکامل فی التاریخ، دارالصادر، بیروت، لبنان، 1385ق.
  3. ابن اعثم، ابومحمد احمد بن اعثم، الفتوح، تحقیق: شیری، علی، دارالاضواء، بیروت، لبنان، 1411/1991.
  4. ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، دیوان المبتدا و الخبر... (معروف به تاریخ ابن خلدون)، دارالفکر، بیروت، لبنان، 1988م.
  5. ابن خیاط، ابوعمرو بن ابی هبیره، تاریخ خلیفه، دارالکتب العلمیه، بیروت، لبنان، 1415ق.
  6. ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری (الطبقه الخامسه)، به کوشش: السلمی، محمد بن صامل، مکتبه الصدیق، طائف، عربستان، 1414/1993.
  7. ابن قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامه و السیاسه، محقق: شیری، علی، دارالاضواء، بیروت، لبنان، 1410ق.
  8. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایه والنهایه، دارالفکر، بیروت، لبنان، 1407ق.
  9. ابن مسکویه، ابوعلی رازی، تجارب الامم، تحقیق: امامی، ابوالقاسم، سروش، تهران، ایران، 1379ش.
  10. ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبین، شرح: صقر، احمد، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت، لبنان، 1419ق.
  11. استرابادی، محمد مهدی، دره نادره، تصحیح: شهیدی، جعفر، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، 1384ش.
  12. اسفزاری، معین‌الدین زمچی، روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات، به کوشش: کاظم امام، سیدمحمد، دانشگاه تهران، ایران، 1338ش.
  13. آیتی، محمدتقی، تحریر تاریخ وصاف، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ایران، 1395ش.
  14. بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر، انساب الاشراف، تحقیق: زکار، سهیل و زرکلی، ریاض، دارالفکر، بیروت، لبنان، 1417/1996.
  15. بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر، فتوح البلدان، شرکت طبع الکتب العربیه، قاهره، مصر، 1319ق.
  16. بیهقی، تاریخ بیهقی، انتشارات مهتاب، تهران، ایران، 1382ش.
  17. تتوی، قاضی احمد، قزوینی، آصف خان، تاریخ الفی، ترجمه: طباطبایی مجد، غلامرضا، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، تهران، ایران، 1382ش.
  18. جوزجانی، منهاج سراج، طبقات ناصری، تحقیق: حبیبی، عبدالحی، دنیای کتاب، تهران، ایران، 1363ش.
  19. جوینی، علاءالدین عطاملک بن بهاءالدین محمد بن محمد، تاریخ جهانگشای جوینی، مصحح: قزوینی، محمد، دنیای کتاب، چاپ چهارم، تهران، ایران، 1385ش.
  20. حسینی فسایی، حسن، فارسنامه ناصری، چاپ پنجم، نشر امیرکبیر، تهران، ایران، 1392ش.
  21. حسینی، محمود بن ابراهیم جامی، تاریخ احمدشاهی، به کوشش: مولایی، محمد سرور، انتشارات عرفان، چاپ اول، تهران، ایران، 1386ش.
  22. خواجه رشید، فضل‌الله، تاریخ مغول، به کوشش: کریمی، بهمن، انتشارات اقبال، ایران، 1362ش.
  23. دینوری، ابوحنیفه، احمد بن داود، اخبارالطوال، ترجمه: مهدوی دامغانی، نشر نی، تهران، ایران، 1371ش.
  24. سیستانی، ابوجعفر احمد بن محمد بن سلیمان، احیاء الملوک سیستان، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ایران، 1390ش.
  25. سیفی هروی، سیف بن محمد، تاریخ‌نامه هرات، انتشارات اساطیر، تهران، ایران، 1383ش.
  26. شیرازی، حسین، تاریخ درانیان، تصحیح: محدث، میرهاشم، اداره نشر وزارت امور خارجه، تهران، ایران، 1380ش.
  27. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، دارالتراث، بیروت، لبنان، 1420ق.
  28. غبار، میرغلام محمد، افغانستان در مسیر تاریخ، انتشارات عرفان، تهران، ایران، 1389ش.
  29. فرهنگ، میرمحمد صدیق، افغانستان در پنج قرن اخیر، انتشارات عرفان، تهران، ایران، 1385ش.
  30. قزوینی، ابوالحسن بن ابراهیم، فواید الصفویه، به کوشش: میراحمدی، مریم، چاپ وزارت فرهنگ و آموزش عالی، تهران، ایران، 1367ش.
  31. کاتب، فیض محمد، سراج التواریخ، انتشارات امیری، کابل، افغانستان، 1390ش.
  32. کرمانی، مجدالاسلام، سفرنامه کلات، چاپ دانشگاه اصفهان، ایران، بی‌تا.
  33. گریگوریان، وارتان، ظهور افغانستان نوین، ترجمه: عالمی کرمانی، علی، انتشارات عرفان، تهران، ایران، 1388ش.
  34. مروی، محمدکاظم، عالم آرای نادری، نشر زوار، تهران، ایران، 1364ش.
  35. مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، دارالاندلس، بیروت، لبنان، 1965م.
  36. مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء والتاریخ، مکتبه الثقافه الدینیه، قاهره، مصر، بی‌تا.
  37. مقریزی، تقی‌الدین، احمد بن علی، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفده و المتاع، محقق: نمیسی، محمد عبدالحمید، دارالکتب العلمیه، بیروت، لبنان، 1420ق/1999م.
  38. مولف نامعلوم، اخبار الدوله العباسیه، تحقیق: الدوری، عبدالعزیز و المطلبی، عبدالجبار، دارالطلیعه، بیروت، لبنان، 1391ق.
  39. مولف نامعلوم، تاریخ سیستان، به کوشش: بهار، ملک‌الشعرا، پدیده خاور، تهران، ایران، 1383ش.
  40. میرخواند، محمد خاوندشاه، تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، تصحیح: دبیر سیاقی، محمد، نشر خیام، تهران، ایران، 1380ش.
  41. مینورسکی، ولادیمیرفئودورویچ، ایران در زمان نادرشاه، گردآوری: عبدالهی، اصغر، چاپ هفتم، دنیای کتاب، تهران، ایران، 1394ش.
  42. نرشخی، ابوبکر محمد بن جعفر، تاریخ بخارا، به کوشش: رضوی، مدرس، طوس، تهران، ایران، 1363ش.
  43. نوایی، عبدالحسین، نادرشاه و بازماندگانش همراه با نامه‌های سلطنتی و اسناد سیاسی و اداری، چاپ اول، انتشارات زرین، تهران، ایران 1368ش.
  44. هدایت، رضا قلی خان، فهرست التواریخ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ اول، تهران، ایران، 1373ش.
  45. هندوشاه، محمدقاسم، تاریخ فرشته، به کوشش: نصیری، علی، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران، ایران، 1387ش.
  46. وکیلی پوپلزایی، عزیزالدین، دره الزمان فی تاریخ شاه زمان، مطبعه دارالسلطنه کابل، چاپ دهم، کابل، افغانستان، 1337ش.
  47. یزدی، شرف‌الدین علی، ظفرنامه، به کوشش: نوایی، محمدصادق، مجلس شورای اسلامی، تهران، ایران، 1387ش.
  48. یعقوبی، احمد بن واضح، تاریخ یعقوبی، ترجمه: آیتی، محمدابراهیم، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ایران، 1371ش.