نقش فرهنگ و تمدن اسلامی در شکل‌گیری نهضت‌های علمی و فکری با تأکید بر ادبیات فارسی در بدخشان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش پژوه دکتری تاریخ معاصر جهان اسلام، گروه تاریخ تمدن اسلامی، مجتمع تاریخ سیره و تمدن اسلامی، جامعه المصطفی العالمیه، افغانستان.

چکیده

بدخشان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین شهرهای افغانستان و زیستگاه اقوام مختلف، با ورود اسلام شاهد تغییرات گوناگونی علمی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی بوده است. سرزمین لعل پرور بدخشان و بناهای تاریخی و آثار فرهنگی آن برای جهان اسلام به‌خصوص افغانستان دارای اهمیت است، لکن بااین‌وجود کمتر به این ظرفیت‌ها و داشته‌ها توجه شده و فرایند شکل‌گیری نهضت‌های علمی، فکری و شخصیت‌های دینی و علمی و سیاسی آن حیطه معرفی شده است؛ ازاین‌رو نگارنده با بهره‌گیری از روش توصیفی و تحلیلی و مراجعه به منابع تاریخی چگونگی شکل‌گیری نهضت‌های علمی، فکری و رونق بخشی ادبیات فارسی در بدخشان را مورد تجزیه‌وتحلیل قرار داده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بدخشان پیش از ورود اسلام به دلیل موقعیت راهبردی (جاده ابریشم) و داشتن معادن و رود بزرگ جیحون، موردتوجه حکومت‌ها بوده و بعد از ورود اسلام با تأثیرپذیری از فرهنگ و تمدن آن، تحولات علمی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی فراوانی در آن به وجود آمده است. همچنین مشخص شد که ره‌آوردهای اسلام تحولات بنیادی در عرصه نهضت‌های علمی، فکری، تربیت شخصیت‌های علمی، سیاسی و رونق بخشی به ادبیات فارسی، ایجاد نموده است.

کلیدواژه‌ها

مراجع

  1. آریانفر، شمس الحق، شخصیت‌های کلان افغانستان، ص۲۱۷، انتشارات میوند، کابل، ۱۳۸۷ش.
  2. آژانس خبری پژواک، مصاحبه با شاه ولی‌الله ادیب، والی بدخشان، آبان ماه ۱۳۹۲ش.
  3. آقابزرگ تهرانی، محمد محسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، دارالاضواء، بیروت، بی‌تا.
  4. اقبال، حسام، صورخیال در دیوان ناصرخسرو، چ۱، قرطبه، کابل، ۱۳۹۶ش.
  5. انصاری، سلطان محمد، جغرافیای عمومی ولایات افغانستان،چ۱، انتشارات بین‌المللی سرور سعادت، کابل، ۱۳۹۴ش.
  6. انصاری، علی میر، کتاب‌شناسی حکیم ناصرخسرو قبادیانی، انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۲ش.
  7. بدخشانی، رحمت‌الله، دیوان ملارحمت الله، چ۱، دارالسلطنه کابل، ۱۳۱۲ق.
  8. بدخشی یمگی، شاه عبدالله، ارمغان بدخشان، بنیاد موقوفات دکترمحمود افشار، تهران، ۱۳۸۵ش.
  9. بلاذری، ابوالحسن، فتوح البلدان، دارالمکتبه هلال، بیروت، ۱۹۸۸م.
  10. بلوکباشی، علی، نوروز جشن نورزایی آفرینش، تهران، ۱۳۸۰ش.
  11. بیضایی، احمد نجیب، سخنوران دروازی، مطبعه بهیر، کابل، ۱۳۶۹ش.
  12. تاج بخش، احمد، تاریخ تمدن و فرهنگ ایران از اسلام تا صفویه، شیراز،۱۳۸۱ش.
  13. توین بی، آرنولد، بررسی تاریخ تمدن، ترجمه محمدحسین آریا، نشر امیرکبیر، تهران
  14. جریده بدخشان، شماره، ۱، چاپخانه بدخشان، ۱۳۲۵ش.
  15. جعفر بدخشی، نورالدین، خلاصه مناقب، تصحیح سیده اشرف ظفر، نشر تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، اسلام‌آباد، ۱۹۹۵م.
  16. جمعی از مؤلفان، مجموعه مقالات همایش بین‌المللی امت اسلامی، مؤلفه‌ها، نشر المصطفی، ۱۳۹۳ش.
  17. حبیبوف، امیربیک، از تاریخ روابط ادبی بدخشان با هندوستان، برگردان نجیب بیضایی، نشر امیری، چ۱، کابل، ۱۳۹۷ش.
  18. حبیبی، عبدالحی، تاریخ مختصر افغانستان، مطبه دولتی، کابل، ۱۳۴۶ش.
  19. حداد عادل، غلام علی، دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائره المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
  20. حدادعادل، غلام علی، فرهنگ برهنگی و برهنگی فرهنگی، چ۶، تهران، سروش،۱۳۷۴ش
  21. حسینی فطرت، سید محمد، جهان بیدل، نشر عرفان، ۱۳۹۳ش.
  22. حلبی، علی‌اصغر، تاریخ تمدن در اسلام، نشر اساطیر، ۱۳۷۲ش.
  23. خامنه‌ای، سید علی، فرهنگ در منظر مقام معظم رهبری، چ سوم، مؤسسه نشر شهر، تهران، ۱۳۹۱ش.
  24. خلیلی، خلیل‌الله، فیض قدس احوال و آثار میرزا عبدالقادر بیدل، نشر عرفان، تهران، ۱۳۸۶ش.
  25. دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، دانشگاه تهران، ۱۳۴۱ش
  26. رحیمی، عبدالظاهر، بررسی تعلیم و تربیت در دارالعلوم عالی شمس المدارس بدخشان، ۱۳۹۳ش.
  27. شریعتی، علی، تاریخ تمدن، مؤسسه تنظیم و نشر آثار، تهران، ۱۳۷۲ش.
  28. شریعتی، علی، مجموعه آثار (تاریخ تمدن) چ۷، نشر قلم، ۱۳۸۴ش.
  29. شهرانی، عنایت‌الله، وکیل السلطنت اعلیحضرت امان‌الله خان، کانون فرهنگی قیزیل چوپان، ۱۳۸۵ش.
  30. صدر، سید موسی، اسلام و فرهنگ در قرن بیستم، نشر آوند دانش، ۱۳۷۹ش.
  31. صدیقی، لعل زاد، تاریخ روزنامه‌نگاری در بدخشان، نشر پرند، کابل.
  32. صدیقی، لعل زاده، دوشیزه گان چشم نقره‌ای، چ۱، چاپخانه متمدن، کابل، ۱۳۹۲ش.
  33. صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، چ۱۵، نشر فردوس، ۱۳۸۱ش.
  34. طبری، محمدبن جریر، تاریخ طبری، انتشارات، استقامت قاهره.
  35. عمید، حسن، فرهنگ فارسی، انتشارات امیرکبیر، تهران، چ ۳۶، ۱۳۷۸ش.
  36. غبار، جغرافیای تاریخی افغانستان، با کوشش فرید بیژند، کابل، ۱۳۶۷ش.
  37. غبار، غلام محمد، افغانستان در مسیر تاریخ، کابل، ۱۳۴۲ش.
  38. فرهنگ، میرمحمدصدیق، افغانستان در پنج قرن اخیر، چ۱۹، نشر عرفان، ۱۳۸۵ش.
  39. الفنستون، مونت اسنوارت، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد...، ترجمه محمد آصف فکرت، نشر بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۶ش.
  40. قاضی‌زاده، احمدنبیل، فرهنگ عامیانه بدخشان، انتشارات قرطبه کابل، ۱۳۹۵ش
  41. کاظم‌زاده ایرانشهر، حسین، اصول اساسی فن تربیت، نشر اقبال، تهران، ۱۳۵۷ش.
  42. کاظمی، اخوان، راهبردهای اعتلای تمدن و فرهنگ اسلامی و تضمین امنیت فرهنگی، فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره سوم، ۱۳۷۵ش.
  43. کافی، مجید، جامعه‌شناسی تاریخی، چ۱، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۳ش.
  44. لطیفی، عبدالواصل، چته آشیانه گل و بلبل، کابل، انتشارات سعید، کابل، ۱۳۹۶ش.
  45. لوکاس، هنری، تاریخ تمدن، ترجمه عبدالحسین آذرنگ، انتشارات سخن، ۱۳۸۷ش.
  46. لینتون، رالف، سیرتمدن، ترجمه پرویز مرزبان، نشر علمی فرهنگی، تهران، ۱۳۷۷ش.
  47. مبشیر، محمدامین، بدخشان در آینه تاریخ و شعرشعرا، نشرسعید، کابل، ۱۳۹۰ش.
  48. مجیدی، خه‌بات، مجموعه اولین کنفرانس بین‌المللی فرهنگ و تمدن اسلامی، نشر مرکز مطالعات و تحقیقات فرنگی، ۱۳۷۴ش.
  49. مجیری شیبانی، نظام‌الدین، تاریخ تمدن از آغاز آفرینش تا تمدن مادی، دانشگاه تهران، ۱۳۳۷ش.
  50. محمدی، مجید، درآمدی بر جامعه‌شناسی و اقتصاد فرهنگ در ایران امروز، انتشارات قطره، چ۲، تهران، ۱۳۷۷ش.
  51. محمود، محمود، تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم، اقبال، تهران، ۱۳۷۸ش.
  52. مرادی، صاحب‌نظر، بدخشان در تاریخ، انتشارات خیام، کابل، ۱۳۸۸ش.
  53. مقدسی، عبدالله بن محمد، احسن التقاسیم، نشر دارالحکتب علمیه، بیروت، ۱۴۲۴ق.
  54. موجانی، سیدعلی و دیگران، زیر نظر سید محمدصادق خرازی، فرهنگ شخصیت‌های معاصر افغانستان، عظام، تهران، ۱۳۹۴ش.
  55. موسوی خمینی، روح‌الله، صحیفه نور، ۱۶۰، مؤسسه نشر آثار امام، تهران، ۱۳۷۸ش.
  56. موسوی، بجنوردی، کاظم، دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تهران، ۱۳۶۷ش.
  57. میرفخرای شمس‌الدین، سفرنامه ناصرخسرو قبادیانی، چ۱، میرفخرایی، ۱۳۶۱ش.
  58. نادری، مرتضی، دانای یمگان مروری بر زندگی و آثار ناصرخسرو، نشر همشهری، تهران، ۱۳۸۹ش.
  59. هانتینگتون، ساموئل، برخورد تمدن‌ها، ترجمه مجتبی امیری، چ۴، وزارت امور خارجه، ۱۳۷۴ش.
  60. هانسبرگر، آلیس سی، سفرنامه ناصرخسرو با مقدمه‌ای در شرح و احوال شاعر به اهتمام محسن خادم، نشر ققنوس، تهران، ۱۳۸۲ش.
مطالعات تاریخی امت اسلامی
دوره 7، شماره 13 - شماره پیاپی 13
سال هفتم، شماره سیزدهم، بهار و تابستان 1403
فروردین 1403

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار