دلالت‌های اندیشه سید قطب و تأثیر آن بر خشونت‌گرایی در جهان اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری تاریخ معاصر جهان اسلام، گروه تاریخ تمدن اسلامی، مجتمع تاریخ سیره و تمدن اسلامی، جامعه المصطفی العالمیه، افغانستان.

چکیده

سید قطب به‌عنوان یکی از متنفذترین چهره‌های فکری جهان اسلام معاصر، تأثیر زیادی بر روند اسلام‌گرایی به سمت خشونت‌گرایی داشته است. نوشتار حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که اندیشه سید قطب چه دلالت‌هایی را پردازش می‌کند که با استناد به ‌آن فرایند خشونت‌گرایی در جهان اسلام افزایش یافته است؟ در اندیشه پسینی سید قطب مفاهیم و گزاره‌های وجود دارد که از ظرفیت بالای خشونت پروری برخوردار است. اثر مشهور وی «معالم فی الطریق»، نمونه از آثار وی است که به تعبیر خود سید قطب بسان مرامنامه برای اقلیت ایمانی ممتاز، به آنان خواهد آموخت که در شرایط فعلی چگونه عمل نمایند. نوشتار حاضر در چارچوب و روش دلالتی سعی در بازیابی اندیشه سید قطب با رویکرد انتقادی دارد که مسئله خشونت فزاینده در جهان اسلام بازتاب آن است. رهیافت دلالتی در بررسی اندیشه سید قطب، وجه التمایز این نوشتار با نمونه‌های مشابه است که با رویکرد انتقادی به اندیشه سید قطب نگارش یافته است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم
احمدی، حمید(1376)، اسلام‌گرایان و مسئله خشونت در مصر، مجله گفتگو، ش 18، زمستان، 139 ـ155.
احمدی، حمید(1390)، جامعه‌شناسی جنبش‌های اسلامی، تهران؛ دانشگاه امام صادق (ع).
احمدی، حمید(1384)، جنبش‌های اسلامی و خشونت در خاورمیانه، فصلنامه مطالعات خاورمیانه، ش41، بهار، 31 ـ56.
احمدی، حمید(1379)، اسلام سیاسی و منتقدان آن: اندیشه‌های قاضی عشماوی پیرامون رادیکالیسم سیاسی، مطالعات خاورمیانه، ش 23، پاییز، 91 ـ118.
اسپریگنز، توماس(1389)، فهم نظریه‌های سیاسی، ترجمه فرهنگ رجایی، تهران؛ نشر آگه، چاپ ششم.
بابائی، حبیب‌الله(1392)، تفکر اجتماعی خوارج، مجله نقد و نظر، ش70، تابستان، 122 ـ143.
بابائی، حبیب‌الله(1391)، اخوت انسانی و پیامدهای اخلاقی آن در عرصه جهانی (بر پایه اندیشه آیت‌الله جوادی آملی)، مجله حکمت اسرا، ش 13، سال پنجم، 7 ـ25.
برزگر، ابراهیم (1390)، استعاره صراط در اندیشه سیاسی سید قطب، تهران دانشگاه امام صادق (ع).
برگن، پیتر ال(1390)، اسامه بن‌لادن، ترجمه؛ عباسقلی غفاری فرد، تهران؛ انتشارات اطلاعات.
بشیریه، حسین (1382)، عقل در سیاست، تهران؛ نگاه معاصر
حاتمی، محمدرضا و بحرانی، مرتضی(1392)، دایره المعارف جنبش‌های اسلامی، ج2، تهران؛ پژوهشکده مطالعات فرهنگی اجتماعی.
حسینی فائق، محمدمهدی(1386)، سیری در اندیشه سیاسی سید قطب، ره‌آورد سیاسی، ش16، تابستان، 137 ـ156.
دکمجیان، هرایر(1377)، جنبش‌های اسلامی در جهان عرب، ترجمه؛ حمید احمدی، تهران؛ کیهان، چاپ سوم.
روآ، الیویه(1378)، تجربه اسلام سیاسی، ترجمه، محسن مدیر شانه‌چی، تهران؛ انتشارات بین‌المللی الهدی.
سجادی، عبدالقیوم (1388)، گفتمان جهانی‌شدن و اسلام سیاسی پسا طالبان، قم انتشارات مفید
سلطانی فرد، محمدحسین(1386)، ریشه‌ها و تاریخچه اصولگرایی در مصر، تهران؛ وزارت خارجه.
سوزنگر، سیروس(1383)، اندیشه‌های سیاسی سید قطب، تهران؛ مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
سید، رضوان(1383)، اسلام سیاسی معاصر در کشاکش هویت و تجدد، ترجمه، مجید مرادی، تهران؛ مرکز باز‌شناسی اسلام و ایران.
علیپور، عفت (1388)، اندیشه سیاسی سید قطب، تهران: نشر احسان.
علیخانی، علی‌اکبر(1385)، کرامت انسانی و خشونت در اسلام، پژوهشنامه علوم سیاسی، ش3، 99 ـ122.
عنایت، حمید(1389)، اندیشه سیاسی در اسلام معاصر، ترجمه: بهاءالدین خرمشاهی، تهران؛ خوارزمی، چاپ پنجم.
فرمانیان، مهدی(1394)، چیستی و چرایی شکل‌گیری جریان‌های تکفیری و دلایل قدرت‌یابی آن‌ها در دهه اخیر (در کتاب عقلانیت دینی جاهلیت مدرن)، قم؛ جامعه المصطفی العالمیه.
قطب، سید(1430 هـ)، معالم فی الطریق، الدوحه؛ مرکزالعربی للدراسات والابحاث.
قطب، سید(1348)، اسلام آیین فطرت، ترجمه: ابراهیم میرباقری، تهران؛ دارالکتب الاسلامیه.
قطب، سید (1354)، ویژگی‌های جهان‌بینی و ایدئولوژی اسلامی، ترجمه: سید محمدخامنه‌ای، بی‌جا، نشر موسسه ملی.
قطب، سید(1390)، نشانه‌های راه، ترجمه: محمودمحمودی، تهران؛ احسان، چاپ دوم.
قطب، سید(1368)، اسلام و صلح جهانی، ترجمه: هادی خسروشاهی و زین‌العابدین قربانی، تهران؛ دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ چهارم.
قطب، سید(1383 هـ)، اسلام و دیگران، ترجمه و اقتباس: سید محمد شیرازی، تهران؛ (بی‌نا).
قطب، سید(1370)، ما چه می‌گوییم، ترجمه: هادی خسروشاهی، تهران؛ دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ بیست و یکم.
 قطب، سید(بی‌تا)، عدالت اجتماعی در اسلام، ترجمه هادی خسروشاهی و محمدعلی گرامی، تهران؛ شرکت سهامی انتشار، چاپ هشتم.
کوپل، ژیل(1382)، پیامبر و فرعون، ترجمه: حمید احمدی، تهران؛ کیهان، چاپ سوم.
مرادی، مجید(1382)، تقریر گفتمان سید قطب، مجله علوم سیاسی، باقرالعلوم، ش21، بهار، 195 ـ216.
منوچهری، عباس(1388)، نظریه سیاسی پارادایمی، دو فصلنامه پژوهش سیاست نظری، ش 6، 77 ـ93.
منوچهری، عباس، هنری، یدالله(1393)، دلالت‌های سیاسی اندیشه سنایی، مطالعات تاریخ اسلام، ش 22، 124 ـ153.
منوچهری، عباس(1394)، اندیشه سیاسی به‌مثابه دانش میان‌رشته‌ای: روایتی دلالتی ـ پارادایمی، مطالعات اجتماعی: مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، ش 26، 1 ـ 22.
منوچهری، عباس و دیگران(1395)، دلالت‌های دوبنی در اندیشه سیاسی در ایران (قرن5 ـ7 هجری)، مطالعات تاریخ اسلام، ش31، 135 ـ 164.
مودودی، ابوالاعلی (بی‌تا)، تئوری سیاسی اسلام، ترجمه محمدمهدی حیدرپور، بی‌جا، نشر بعثت.
مؤدب، سید رضا(1386)، کرامت انسانی و مبانی قرآنی آن از نگاه امام، بینات، ش53، بهار، 136 ـ161.
میراحمدی، منصور و ولدبیگی، علی‌اکبر(1394)، جریان تکفیری و سیاست خشونت، (در کتاب عقلانیت دینی ـ جاهلیت مدرن )، قم؛ جامعه المصطفی العالمیه.
میراحمدی، منصور و ولدبیگی، علی‌اکبر(1393)، جریان‌های سلفی از انقیاد تا افراط‌گرایی، مجله جستارهای سیاسی معاصر، سال پنجم، ش2، تابستان، 111 ـ132.
 نظمی، ندا(1388)، القاعده و مسئله جهاد، مجله مطالعات خاورمیانه، ش58 و59، پاییز و زمستان، 141 ـ174.